2. Sınıf Basamak Değeri: Onluk ve Birlik Çalışması

2. Sınıf Basamak Değeri: 47’deki 4 Neden 40 Eder?

47 sayısında iki rakam var: 4 ve 7. Ama bu rakamların sayıya katkısı aynı şekilde okunmaz. 4, onlar basamağında olduğu için 40’ı; 7, birler basamağında olduğu için 7’yi temsil eder. Bu yüzden 47’yi 40 + 7 biçiminde çözümleyebiliriz.

Çocuk “4’ün basamak değeri 4” diyorsa rakamı doğru görüyor, bulunduğu yerin anlamını henüz kullanmıyor olabilir. Bunun için deftere daha çok sayı yazdırmadan önce, bir onluğun içinde ne olduğunu göstermek iyi bir başlangıçtır.

Bir onluk nasıl oluşur?

On tane sayma çubuğunu yan yana koyun. Birlikte saydıktan sonra lastikle bağlayın. Elinizde artık on ayrı çubuğun oluşturduğu bir demet var. Bu demete bir onluk diyebilirsiniz. Yanına üç ayrı çubuk koyduğunuzda bir onluk ve üç birlik, yani 13 elde edersiniz.

Şimdi üç demet ve dört ayrı çubuk hazırlayın. “Kaç demet var?” sorusunun cevabı 3, “Demetlerde toplam kaç çubuk var?” sorusunun cevabı 30 olur. İşte rakamın kendisiyle basamak değerini ayıran nokta burada görünür.

Demetleri açarsanız toplam değişmez. Üç demet dört ayrı çubuk da 34’tür, otuz dört ayrı çubuk da. Demet yapmak, aynı miktarı daha kolay görmemizi sağlar.

Basamak adı, rakam ve basamak değeri

Bu üç ifadeyi tek bir örnek üzerinde ayıralım:

“Hangi basamakta?” sorusu yerini sorar. “Basamak değeri kaç?” sorusu, o rakamın sayının içinde ne kadarını temsil ettiğini sorar. Çocuk cevabı karıştırdığında soruyu değiştirebilirsiniz: “Bu 4, dört tane tek çubuk mu, dört tane onluk demet mi anlatıyor?”

47 ile 74 neden aynı sayı değil?

İki kartın üzerine 4 ve 7 yazın. Kartları önce 47, sonra 74 olacak şekilde yerleştirin. Kullanılan rakamlar aynı, fakat miktarlar farklıdır.

47’de dört onluk vardır. 74’te yedi onluk bulunur. Birlikleri saymadan bile ikinci sayının daha büyük olduğunu görebiliriz. Çünkü yedi onluk, dört onluktan fazladır.

Bu karşılaştırmayı yalnızca “soldaki sayı büyük” diye anlatmayın. 4 ve 7 burada ayrı sayılar gibi karşılaştırılmıyor; onlukların sayısı karşılaştırılıyor. Çubuk demetleri masadayken iki sayı arasındaki fark daha açık hâle gelir.

50’deki sıfır ne işe yarar?

50, beş onluk ve sıfır birliktir. Birler basamağında ayrı birlik bulunmadığını 0 ile gösteririz. Sıfırı silip 5 yazarsak aynı sayıyı yazmış olmayız. 5, beş birliktir; 50, elli birliktir.

Benzer şekilde 80’i 8 + 0 diye çözümleyemeyiz. Onlar basamağındaki 8’in değeri 80 olduğu için doğru çözümleme 80 + 0’dır. İstenirse yalnızca “8 onluk” diye de ifade edilebilir.

Bir sayıyı farklı biçimde gösterebilir miyiz?

36’yı 3 onluk 6 birlik olarak göstermek alışılmış yoldur. Bir onluk demeti açarsanız 2 onluk 16 birlik olur. Toplam hâlâ 36’dır.

Bu, rakamları yazarken onlar basamağına 2, birler basamağına 16 koyacağımız anlamına gelmez. Sayının standart yazılışı yine 36’dır. Nesneleri farklı gruplandırmış oluruz. Daha sonra çıkarma işleminde bir onluğu birliklere dönüştürürken bu düşünce işe yarar.

Kısa alıştırmalar

1. 63 sayısında 6 hangi basamaktadır, basamak değeri kaçtır?
2. 28 sayısını onluk ve birliklerine ayır.
3. 5 onluk 2 birlikten oluşan sayı kaçtır?
4. 70 sayısında kaç birlik vardır? Standart onluk-birlik gösterimine göre cevapla.
5. 40 + 9 hangi sayıdır?
6. 35 ile 53’ten hangisi büyüktür? Onluklarla açıkla.
7. Efe, “82 = 8 + 2” yazıyor. Nasıl düzeltirsin?
8. 4 onluk 15 birlik kaç eder?

Cevapları kontrol edelim

1. Onlar basamağındadır; değeri 60’tır.
2. 2 onluk 8 birlik.
3. 52.
4. 0 birlik. Sayının toplamda 70 tane birimden oluşmasıyla standart gösterimde ayrı birlik bulunmaması farklı sorulardır.
5. 49.
6. 53. Beş onluk, üç onluktan fazladır.
7. 82 = 80 + 2.
8. 55. 40 + 15 = 55; yeniden gruplandırınca 5 onluk 5 birlik olur.

Çalışmanın sonunda yeni bir sayı seçmesini isteyin. Sayıyı yazsın, çubuklarla göstersin ve bir rakamının basamak değerini açıklasın. Üç gösterimin aynı miktarı anlattığını kurabiliyorsa, yalnızca tablo doldurmaktan daha fazlasını yapıyor demektir.

Program bağlantısı: MEB 2. sınıf sayılar ve nicelikler.